معرفی کتاب انسان در جستجوی معنا

نویسنده: ویکتور فرانکل

مترجمان: نهضت صالحیان، مهین میلانی

سال چاپ کتاب اصلی: وین 1946

ناشر فارسی: انتشارات لیوسا چاپ اول 1363

کتاب انسان در جستجوی معنا شامل یک پیشگفتار از آلپورت، دو بخش و یک تبیین درباره مکتب روانشناسی ویکتور فرانکل اتریشی است. فرانکل در بخش اول تحربیات تلخ خود را از حضور در بازداشتگاه های نازی های آلمانی بخصوص آشویتس را تعریف می کند. آنطور که فرانکل بیان کرده است، بطور آماری از هر 28 نفر یهودی که به این بازداشتگاه ها فرستاده شده اند، تنها یک نفر زنده مانده است!... هدف بیان اتفاقات بازداشتگاه بیش از آنکه، بیان اتفاقات تراژدیک صرف باشد، نگرش روانشناسی و علائم سختی ها و عوارض آدمها و نیز خود فرانکل در بازداشتگاههای نازی ها بوده است. وی در بخش اول ضمن توصیف شرایط بازداشتگاه، رفتار افسران، کاپوها، نگهبانان، سرکارگران را در کنار وقوع بیماری ها، فرستادن آدمها به کوره های آدم پزی و شرایط روانی و اخلاقی گرفتاران را شرح داده است. وی در این بخش به عوارض این سختگیری ها در روان و وجود توجه کرده و تشریح نموده است که می توان به نمونه های ذیل اشاره داشت:

1-توهم فرار و آمدن ناجی و امید به تشتابان آمدن آن

2-توهم داشتن غذای خوب

3-تحلیل قدرت بدنی

4-تجسم همراه بودن همسر در کنار عدم تمایل جنسی

5-ارزشمند بودن شوخی ها و شادی ها و موهبت های کوچک.

6-عادی شدن مرگ آدمها و بی احساس شدن نسبت به آنها.

7-تبدیل شدن آدم ها به شماره به جای هویت شخصی.

8-کمبود جا، سرما، غذای کم و عادت کردن بدان.

9-آماس پاها، وجود شپش، بی حوصلگی، نبودن مشغولیات سرگرم کننده مانند الکل یا سیگار.

10-خطر انفعال و از هم پاشیدگی وجود و خودکشی.

ولی در کنار واقعیت های تلخی که فرانکل با آن روبرو بوده است، وی در اوج سختی ها، صحبت از معنا بخشی به زندگی و هدف دادن به آن می کند. وی برخلاف دیدگاه اگزیستانسیالیست ها که معتقدند هدفی در دنیا نیست و انسان سازنده هدف و مسئول ان است، باور دارد در انسان پتانسیل این مایه تعالی و حرکت وجود دارد و انسان برای دست یابی به آن درصورتی که برای زندگی خود بتواند معناسازی کند، اقدام نماید و بر پایه همین دیدگاه، انسان این ظرفیت را دارد که برای هدف انتخابی خود در زندگی، رنج را ارزشمند بسازد، لذا برخلاف دیدگاه بودایی ها که قصد حذف رنج را از دنیا دارند، فرانکل آن را ارزشمند و مایه تعالی و شکوفایی انسان می داند.

در بخش اول فرانکل درباره هویت آدمهای شکنجه گر می گوید آنها معمولا از آدمهای سادیسمی انتخاب می شوند. ادمهای که شکنجه کردن و کشتن آدمها برایشان امری ساده و عادی شده است. فرانکل بعد از توصیف نحوه معجزه آسای نجات وی، بخاطر جاماندن از کامیونی که نازی ها به بهانه مبادله اسیران با خود برده بودند ولی آنها را در کلبه ها آتش زده بودند، به توصیف وضعیت آدمهای بعد از آزاد شدن می پردازد. از این عوارض می توان به عدم باور واقعیت، انزوا و متهم کردن ادمهای پیرامون به درک شرایط سخت وی در بازداشتگاه، احتمال گرایش به هرزگی و وحشی گری به بهانه انتقام از ادمهایی که درگیر مصائب نظیر وی نشده اند، اشاره کرد.

در بخش دوم، فرانکل به توجه به تجربیات بخش اول و نیز تجربیات درمانی خود، به توصیف مکتب درمانی لوگوتراپی یا معنادرمانی می پردازد. طبق نظر وی، هر انسان بنا به قابلیت که دارد، می تواند با تبیین یک هدف در زندگی، معناسازی کند و طبق همین اعتبار رنج و سختی های زندگی را بپذیرد و بدان ارزش دهد. از نظر فرانکل، با سست شدن باورهای مذهبی و توسعه دیدگاههای مادی گرایی و نهیلیستی و نیز ماشینی شدن عصر حاضر و ایجاد زمانهای فراغت زیاد، انسانها بیشتر به سمت ملال و روزمرگی کشیده می شوند. وی با ارزش بخشی به مقام آزادی و انتخاب انسان بر پایه ارزشها، به ماشینی نگاه کردن به انسانها دیدگاه منفی دارد، البته آزادی که با مسئولیت پذیری معنا پیدا می کند. وی مرگ را تبلور واقعیت هستی می داند که خود می تواند به معنابخش حیات کمک شایان نماید. وی در گوشه ای از بخش دوم، به روشهای درمانهای اضطراب، وسواس اشاره می کند و دو روش ترس پیش بین و میل افراطی را با ذکر مثال شرح می دهد. در این روشهای درمانی، بیمار تشویق می شود، به جای فرار از مشکلی که با آن درگیر است، مشکل را بپذیرد و ان را اجرا کند تا استرس مربوط بابت درگیر شدن با آن را بکاهد. در مکتب معنا یابی، دیدگاه فروید مبنی بر اهتمام به گذشته وی کنار گذاشته و سعی می شود فرد با شرایط حال خود، وارد فرآیند درمان شود.

در خاتمه کتاب خانم نهضت صالحیان یکی از مترجمان کتاب، با شرح مجملی از زندگی فرانکل(البته تا قبل از سال 63 که وی هنوز زنده بود)، شرح کوتاهی از تفکرات فرانکل را تبیین می دهد.