تاریخ جنون نوشته میشل فوکو

نام اصلی کتاب به فرانسوی: Histoire de la folie à l'âge classique

نویسنده: میشل فوکو

ترجمه از خانم فاطمه ولیانی

چاپ اصلی کتاب به زبان فرانسه 1961

ناشر ترجمه فارسی کتاب: انتشارات هرمس چاپ اول 1381

کتاب در 288 صفحه است و شامل یک مقدمه و هشت فصل(کشتی دیوانگان، حبس بزرگ، دیوانگان، چهره های جنون، پزشکان و بیماران، وحشت عظیم، مرز بندی جدید و تولد آسایشگاه) و یک نتیجه می باشد.

یکی از تخصص های اصلی میشل فوکو فیسلوف نامدار فرانسوی تحلیل تاریخ است. وی در سال 1961 به انتشار کتابی دست زد که در آن به بررسی تاریخی نگرشهای اجتماعی، سیاسی، درمانی و اخلاقی نسبت به دیوانگان اروپا در فاصله بین قرون وسطی تا قبل از فروید پرداخته است و در این بین گریزهایی هم به هنر، شرایط اقتصادی و نگرشهای اسطوره ای توجه کرده است. بعضی از مطالبی که در برداشت شخصی بدان رسیده ام، به شرح ذیل است:

1-در قرون وسطی بعد از کاهش تعداد جذامیان در اثر جنگهای صلیبی و کاهش ارتباط با شرق، جذامخانه ها تغییر کاربری داده و برای دیوانگان و مجرمان مورد استفاده واقع شدند و جنبه خیریه پیدا کردند.

2-در اوایل دیوانگان به عنوان موجودات مقدس نگریسته شده و در محل های مخصوصی آنان را نگاه می داشتند، گاه برای رهایی از آسیب رسانی های آنان، آنها را با ملوانان به سفرهای دریایی می فرستادند. در دهکده گیبل در بلژیک محل مخصوصی برای دیوانگان در نظر گرفته شده بود.

3-در دوره رنسانس به علت زیر سوال رفتن اصول اساسی خرافات دینی و تفکرات مذهبی، جبهه ای از افسردگی و مضحکه واقع شدن زندگی، در اروپا شکل گرفت و این اغتشاشات عقیدتی منجر به ورود جنون به عنوان یک الگو در آثار ادبی و هنری آن دوره شد و نمایش موجودات عجیب و غریب بصورت سمبولیک وارد این مقوله گردید.

4-بعد از آن، نگرش کلی نسبت به جنون تغییر کرد و مجانین به عنوان ضعفهای اخلاقی انسانی و فرماندهی ظلمانی و اشرار نگریسته شدند.

5- جنون وارد توهمات جاه طلبانه انسان و توقعات دست نیافتنی گردید که نمونه آن می شود به اثر دن کیشوت سروانتس اشاره داشت، جنون عشق های نافرجام در این دسته قرار می گیرد.

6-در دوره ای به جنون به عنوان عامل برهم خوردن تعادل درونی انسان توجه شد و جنون وارد آثار ادبی هجو شد. دیوانگان طرد شده و در مکانهای مخصوصی کنار فاسقان و مجرمان نگاه داری می شدند، در آلمان حتی نگاه اقتصادی به این دسته محصور شدگان شد.

7-در دوره ای مجانین بصورت نماد رسوایی و غلبه حیوانیت وجود انسان نگریسته شدند و آنها مانند حیوانات مورد شکنجه و آزار واقع می شدند و حتی از آنها برای نمایش و خنداندن مردم استفاده می گردید. در حین حال مجنون نماد نقطه حضیض انسان که می تواند لطف خدا شاملش شود، دیده می شد. جنون مسیح در قربانی کردن خود، نوعی نمایش این بخشش و عطای الهی بود.

8-در کتاب فصلی درباره روشهای درمانی مریضان بخصوص در ارتباط با بیماران مالیخولیایی در کنار بیماران مانیا و بمیاران هیستریک در کنار خود پنداری توجه شده است. روشهای اخلاقی، اصلاحات، تادیب روح حیوانی و استفاده از مواد استحکام بخش و نیز ایجاد زخم های مصنوعی در کله، موسیقی، مطالعه و تکلیف، تکالیف اخلاقی، آب درمانی، چرخاندن و... و درمان با قبول تخیل و دستکاری در آن، مورد توجه قرار گرفته است.

9-در دوره ای در اروپا، جنون مانند یک بیماری مسری نگریسته می شده است و قواعدی برای محصور نگاه داشتن دیوانگان درنظر گرفته می شد.

10-در دوره ای به تاثیر عوامل بیرونی در شکل گیری جنون، مانند کم شدن فعالیت بدنی، و تاثیر خواندن آثار ادبی رمانتیک و خودبیگانگی و بی خردی توجه شد. حتی ثروت نیز به عنوان عامل احتمالی جنون مورد توجه قرار گرفت.

11-به دنبال تحولات اقتصادی و بالا رفتن ارزش کارگر و درآمدزایی قشر ضعیف جامعه، اروپا بدنبال تامین کار، سراغ فاسقان و گناهکاران رفت ولی به علت انفعال دیوانگان، آنان در محیط های محصور شده باقی ماندند، منتهی به دنبال توسعه تفکرات انسان دوستانه، نگاه به مجانین بصورت حیوانات لایق شکنجه و زنجیر عوض شد و آنان تحت تعالیم اصلاح و بازسازی اخلاقی و درمانی قرار گرفتند. پینل و یورک به عنوان متولیان درمان اخلاقی مجانین، روشهای مخصوص به خود را در دیوانخانه ها به کار می بردند که از آن جمله می توان به تمهیدات سکوت، پدرمآبی درمانگی، ترساندن بیماران، آب درمانی و استفاده از صداقت مذهبی نه پیرایه های خرافی آن، اشاره داشت. به دلایل جنون مانند تجرد، هرزگی و تنبلی توجه شد و پزشکان درمانگر این دیوانخانه ها به صورت نمایندگان اصلاحات اخلاقی شناخته می شدند.

12-و بالاخره در یک نتیجه گیری سنگین میشل فوکو، به ترسیم فضای نمایشی جنون در آثار هنری توجه کرده و به این موضوع اشاره دارد، که انسان امروز به تغییر هویتی که نسبت به طبیعت و واقعیت خود پیدا کرده، مرزهای جدید در هنر در مینورد که می تواند راه به جنون برود که نمونه ان به نیچه و ون گوک است.

نکات خاصی که از ترجمه فارسی این کتاب برداشت کرده ام:

1-رشته تخصصی فوکو تحلیل تاریخ است و در این کتاب روشن است که وی برای تمرکز بر تاریخ دیوانگان از قرون وسطی تا قبل از فروید، از مآخذ و منابع متفاوت و تحلیل های شخصی خود استفاده کرده است که در واقع کتاب را بصورت موزه ای از برهه ای از نگرش به دیوانگان در اروپای بین قرون سیزده تا نوزده میلادی درآورده است و کتاب ارجاعات فراوانی برای این منظور در خود به همراه دارد.

2-بعضی نکات کتاب مانند اغلب فصل چهارم تخت عنوان چهره های جنون، چندان ارزش محتوایی قابل کاربردی ندارد و تشریح طولانی روشهای درمان، برای خواننده می تواند ملال آور هم باشد.

3-آنچه در کتاب برای من جالب به نظر می رسید، تغییرات متنوع نگاه به مجانین در یک بازه سیصد چهارساله است. مجانین موجودات مقدس، نمادین، حیوانی، لایق شکنجه و نمایش، نیازمند ترجم نگریسته می شدند و در کتاب گریزهایی از این نگرش ها درون آثار هنری آن دوره دارد. در نهایت کتاب به نگرش اخلاق درمانی دیوانگان پینل و یورک می پردازد.

4-ترجمه خانم فاطمه ولیانی، ترجمه دقیق و پرزحمتی است و گویا بابت این ترجمه، جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی را گرفته است و من از روی سلیقه، دوست داشتم خانم ولیانی در به کارگیری واژه های معادل فارسی این کتاب، از کلمات گواراتری استفاده کند.

5-بعضی مطالب کتاب مانند فصل چهارم، شاید ارزش یادگیری برای مخاطب آماتور نداشته باشد، لذا به اعتقاد من، میتوان با مرور سریع از آنها عبور کرد.